Avukat Cebrail Bozkurt: Adli süreç mağdurların psikolojik yükünü artırıyor
Suç mağdurlarının adli süreçte yaşadığı psikolojik ve hukuki sorunlara dikkat çeken Avukat Cebrail Bozkurt, mağdur haklarının yeterince bilinmemesi, ifadelerin tekrar tekrar alınması ve yargılama sürecinin uzun sürmesinin mağduriyetleri artırdığını belirtti.
Bozkurt, suç mağdurlarının aynı olayı defalarca anlatmak zorunda kalmasının psikolojik travmayı derinleştirdiğini belirterek ifadelerin tek seferde alınması ve mağdurlara yargılama sonrasında da psikososyal destek verilmesi gerektiğini vurguladı.
Mağdur kimdir?
Mağdur kavramının ceza hukukundaki karşılığına değinen Bozkurt, "Ceza hukukumuza göre mağdur, doğrudan doğruya suçtan zarar gören gerçek kişi olarak karşımıza çıkmaktadır. Başka bir deyişle mağdur, suçtan korunan hukuki değer ve menfaati ihlal edilen kişidir. Mağdurlar adli süreçte hem psikolojik hem hukuki zorluk ve sıkıntı çekmektedir. Bunların başında gelen temel sorunlar ise ikincil örselenme dediğimiz, hukuki bilgi eksikliğinden ve yargılama sürecinin uzun olmasından kaynaklı sorunlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Mağdurların ikincil örselenme diye tabir ettiğimiz sorunlarının başında birden çok kollukta, savcılıkta ya da mahkeme huzurunda aynı suçla alakalı tekrar tekrar ifadesinin alınması olarak karşımıza çıkmaktadır." dedi.
Mağdurun psikolojik durumu yargılama sürecinde yeterince dikkate alınmıyor
Sanıkla aynı ortamda bulunmanın ve göz göze gelmenin de mağdur üzerindeki olumsuz etkileri artırdığını söyleyen Bozkurt, "Mağdur, yaşamış olduğu suçtan kaynaklı bir mağduriyet yaşamakla birlikte bunun tekrar tekrar anlatılması kişinin psikolojik sorunlarını daha da derinleştirmiş oluyor. Yine mağdurun yaşamış olduğu suçtan kaynaklı psikolojik sorunla beraber mahkemede sanıkla aynı yerde olması ya da göz göze gelmesi de psikolojik sorununu daha da derinleştirmiş oluyor. Hukuki yargılama sürecinin uzun sürmesi de mağdurun daha derinden etkilenmesine sebebiyet vermektedir." ifadelerini kullandı.
Mağdurun yeniden mağduriyet yaşamamasının önündeki temel engellerden birinin hukuki bilgiye erişim olduğunu kaydeden Bozkurt, "Kendi haklarını bilmediğinde bu noktada ne şekilde hareket etmesi gerektiğini de tam manasıyla bilememektedir. Mağdur haklarının anlaşılabilir şekilde kendisine anlatılması, kendi haklarını kullanması noktasında yol ve yöntemler gösterilmelidir." diye konuştu.
Bozkurt, "Mağdurun haklar kapsamında yaşamış olduğu hukuki temel eksikliklerden biride gerçek manada temsil edilememesidir. Normalde belirli suçlar kapsamında baro tarafından atanan avukatlar, eğer o suç kapsamında işlenmeyen bir suçtan dolayı mağdur edilmiş olan kişi noktasında görevlendirme yapılmamaktadır. Kişinin temsil yetkinliğinin de artırılması açısından her suç kapsamında mağdura avukat atanması elzem ve önemli bir husustur." dedi.
Mağdurların korunmasına yönelik olumlu düzenlemeler
Adli görüşme odaları ve ses-görüntü kayıt sisteminin olumlu gelişmeler arasında yer aldığını ifade eden Bozkurt, "Mağdurun yaşamış olduğu psikolojik sorunların en aza indirgenmesi açısından ülkemizde yapılan kanuni düzenlemeler mevcuttur. Bu noktada atılan olumlu gelişmelerden bir tanesi, suçtan mağdur olan kişinin adli görüşme odalarında ifadesinin alınması hususudur. Kişi herhangi bir cinsel suçtan yahut aile içi şiddetten kaynaklı bir suç kapsamında, suç işlendiğin de kendisine yönelik, mağdur, adli görüşme odalarında uzmanlar eşliğinde ifadesini verebilmektedir." şeklinde konuştu.
Ses ve görüntü kayıt sisteminin de mağdurun psikolojik durumunun korunması açısından önemli olduğunu belirten Bozkurt, "Kanuni düzenlemelerden bir tanesi de ses ve görüntü kayıt sistemi kapsamında duruşmada sanıkla yüz yüze gelmeden mahkeme tarafından ifadesinin alınmasıdır. Bu da mağdurun psikolojik durumunun korunması noktasında önemli gelişmelerden bir tanesidir." ifadelerini kullandı.
"Adli süreçteki olumsuzluklar mağduriyetleri artırıyor"
Adli süreçte mağdurların karşılaştığı olumsuzluklara değinen Bozkurt, "Mağdurların adli süreçte yaşamış olduğu olumsuz durumların başında ifadelerinin farklı kişiler tarafından tekrar tekrar alınması geliyor. Bu durum mağdurun psikolojik sorununu ya da sıkıntısını daha da derinleştirmektedir. Mağdurun tek seferlik ses ve görüntü kaydı alınacak şekilde ifadesinin alınması, psikolojik sorununun daha da derinleşmesine engel olacaktır." dedi.
Adli görüşme odalarının her ilde, ilçede ve adliyede bulunmadığını belirten Bozkurt, "Fiziki ve altyapı yetersizliği noktasında adli görüşme odaları her ilde, her ilçede ve her adliyede bulunmamaktadır. Bu da adli süreçte mağdur olan kişinin psikolojik sorununu etkilemekte ve psikolojik destek noktasında eksik olan hususlardan bir tanesidir." diye konuştu.
Mağdurların mahkeme süreci tamamlandıktan sonra da desteğe ihtiyaç duyduğunu ifade eden Bozkurt, "Mağdur olan kişinin ifadesi alındıktan sonra ve mahkeme sürecinde ve sonraki süreç açısından eksik durumlar söz konusudur. Mağdura, mahkeme süreci tamamlanıp sona ermiş olsa da yaşanan suç veya olay nedeniyle mağduriyet yaşamaya devam etmesi halinde psikolojik destek verilmesi, yaşadığı psikolojik sorunların en aza indirgenmesini sağlayacaktır." dedi.
Çocuk mağdurlar için özel uygulamalar
Suç mağduru çocukların Çocuk İzlem Merkezlerinde uzmanlar eşliğinde ifadelerinin alınmasının önemli bir uygulama olduğunu söyleyen Bozkurt, "Çocuk mağdurların korunması noktasında kanuni ve hukuki düzenlemeler mevcuttur. Yapılan kanuni düzenlemelerden bir tanesi, cinsel suçlar kapsamında mağdur olan çocukların uzmanlar eşliğinde ses ve görüntü kaydına alınmak suretiyle Çocuk İzlem Merkezlerinde ifadelerinin alınmasıdır. Böyle bir uygulamanın olması, mağdur çocukların psikolojik ve hukuki sorunlarının en aza indirgenmesine vesile olacaktır." şeklinde konuştu.
Adli görüşme odalarının da çocuk mağdurların korunmasında önemli olduğunu kaydeden Bozkurt, "Mağdurların mahkeme eşliğinde ifadelerinin alınması durumunda adli görüşme odalarında uzmanlar eşliğinde ifadeleri alınmaktadır. Çocuklara yönelik yapılan bu düzenlemeyle çocukların sıkıntıları ya da sorunları engellenmiş olmaktadır." ifadelerini kullandı.
Çocuk mağdurlara yönelik zorunlu avukat görevlendirilmesinin de önemli bir güvence olduğunu belirten Bozkurt, "Çocuğun mağdur olması halinde baro tarafından zorunlu avukat atanması söz konusudur. Baro tarafından atanacak avukatla beraber mağdur olan çocuk kendi haklarını daha ciddi manada korumuş olacak ve bu süreci en az sıkıntıyla atlatmış olacaktır. Sosyal inceleme raporları kapsamında mahkemelerde çocukların yaşamış olduğu travmaların uzman kişiler tarafından raporlanarak mahkemeye sunulması, çocuk mağdurun hakkının korunması açısından atılan önemli adımlardır." dedi.
Uygulamadaki temel yetersizlikler
Çocuk mağdurların korunmasına yönelik düzenlemelere rağmen uygulamada bazı eksikliklerin yaşandığını aktaran Bozkurt, "Mağdur çocuklar noktasında eksik olan hususlardan bir tanesi, her ne kadar Çocuk İzlem Merkezlerinde ses ve görüntü kaydı kapsamında ve uzman eşliğinde ifadeleri alınsa da uygulamada maalesef mahkemeler tarafından tekrardan aynı olayla ilgili ifadelerinin alınması, bu durum kişide travmanın etkisinin daha da artmasına sebep olmaktadır." şeklinde konuştu.
Çocuk İzlem Merkezleri ve adli görüşme odalarının her yerde bulunmamasının önemli bir eksiklik olduğunu belirten Bozkurt, "Çocuk İzlem Merkezleri ve adli görüşme odalarının her ilde, ilçede ya da her adliyede kurulmamış olması eksikliklerden bir tanesidir. Yine Türkiye kapsamında baktığımızda dosya sayısının fazla olması hasebiyle iş yükü fazladır. Ancak buna eşdeğer olacak şekilde uzman kişilerin bulundurulmaması da eksikliklerden biridir. Bu durum kişinin haklarına erişimini kısıtlamaktadır." dedi.
Mağdurlar hukuki haklarını yeterince bilmiyor
Bozkurt, Türkiye'de mağdurların hakların yeterince anlatılmaması ve kullanılmamasının mağduriyetlere yol açtığını ifade ederek, şunları söyledi:
Bozkurt, "Türkiye'de mağdurlar hukuki haklar noktasında maalesef haklarını bilmek açısından eksik ve yetersiz kalmaktadır. Bunun önünde de mağdurların gerçek manada haklarının öğretilmemesi, bildirilmemesi ya da bu hakların gerçek manada kullanılmamasından kaynaklanan durumlar var. En temel haklardan bir tanesi ücretsiz avukat görevlendirilmesi durumudur. Her ne kadar vatandaşlar tarafından yalnızca sanıklar ya da şüpheliler noktasında bir görevlendirme olduğu bilinse de aynı şekilde belirli suçlar kapsamında mağdur olan kişilerin de ücretsiz avukat talep etme hakkı mevcuttur ve baroların avukat tayin etme hakları mevcuttur."
Mağdurların davaya katılma hakkının da önemli olduğunu vurgulayan Bozkurt, "Mağdurların haklarından bir tanesi de davaya katılma hakkıdır. Mağdurların en çok hukuki bilgi eksikliği yaşadığı durumlardan biri de budur. Kişinin davaya katılma hakkının ne olduğu konusunda bilgisinin olmamasından kaynaklı sıkıntılar ve sorunlar yaşanmaktadır. Mahkeme aşamasında davaya katılma talebi olmayan bir kişinin ilerleyen aşamalarda verilen karara itiraz etme hakkı da sona erdiğinden dolayı mağdurların davaya katılarak şikayet hakkının korunması gerektiğini bilmeleri gerekmektedir." diye konuştu.
"Mağdurların koruma ve uzaklaştırma tedbirlerinden yararlanma"
Bozkurt, "Mağdurların haklarını bilmediği hususlardan bir tanesi de koruma ve uzaklaştırma hukuki destek tedbirleridir. Yaşamış olduğu suçtan kaynaklı mağdur olan kişinin, suçu işleyen kişiye karşı koruma ve uzaklaştırma tedbirlerini isteme hakkı mevcuttur. Mağdurlar bunu isteyerek kendilerini gerçek manada suçu işleyen kişiye karşı koruması mümkün hale gelmektedir." şeklinde konuştu.
Hukuki haklar anlaşılır bir dille anlatılmalı
İfade sırasında imzalatılan formlarda yer alan hakların mağdurlara yeterince açıklanmadığını söyleyen Bozkurt, "Mağdurların haklarını bilmesi noktasındaki eksikliklerden bir tanesi de şekli ya da uzun metinlerden kaynaklanan durumlardan bir tanesidir. Her ne kadar ifade vermeye giden mağdura hakları noktasında bir form imzalatılsa da burada yer alan hakların anlaşılır bir şekilde anlatılmamasından dolayı kişi bu haklarını kullanamamaktadır. Bu da hukuki açıdan eksikliklere ve kişinin daha da mağdur olmasına neden olmaktadır." dedi.
Bozkurt, "Mağdurların hukuki bilgi eksikliğinden kaynaklanan biri de sözlü olarak mesela bunun anlaşılır bir şekilde mağdura anlatılmamasından kaynaklanmakta. Bu açıdan kolluk kuvvetleri ya da mahkemede görevli olan kişilerin mağdura kendi hakları kapsamında anlaşılabilir bir dilde, bunlara bu hakları hatırlatması ve bunları talep edebilme hakkına sahip olduğunu bildirmesi, mağdurun kendi hakkını daha sağlıklı savunması açısından eksiklikleri ortadan kaldıracaktır." ifadelerini kullandı.
Özellikle şikayetten vazgeçilmesi halinde yargılama giderlerinin mağdur tarafından karşılanacağı yönündeki düşüncenin yanlış olduğunu anlatan Bozkurt, "Mağdurların hukuki bilgi eksikliğine neden olan temel sebeplerden bir tanesi de kişinin yargılama noktasında vatandaşlar tarafından söylenen eksik bilgilerden kaynaklanmaktadır. Mağdur, 'Ben eğer şikayetçi olmazsam ya da şikayetimden geri vazgeçersem yargılama hususlarında oluşan, giderlerinden ben sorumlu olurum.' düşüncesiyle hakkından feragat ederek daha da mağdur olma haline gelebiliyor. Ceza bakımından işlenen suçlarda kişinin şikayetinden vazgeçmesi halinde herhangi bir şekilde bir yargılama giderinin karşılanması durumu söz konusu olmamaktadır." ifadelerini kullandı.
Yargılama sürecinde mağdurun yeniden travmatize olmasının önüne nasıl geçilebilir?
Mağdurun adli süreçte yeniden psikolojik travma yaşamaması için alınabilecek önlemlere değinen Bozkurt, "Yargılama sürecinde mağdurun tekrardan travmatize olmasının engellenmesi noktasındaki başlıca önlemlerden biri kişinin kendi haklarını bilmesidir. En önemli etkenlerden biri aslında kişinin kendi hakkını bilmesi ve kanuni düzenlemelerin bu noktada yapılması halinde, kişinin adli süreçte ya da yargılama sürecinde yeniden travmatize olma durumu en aza indirgenmiş oluyoruz. Yapılabilecek hususlardan açısından şunları dile getirebiliriz. Mağdur olan kişinin ifadesinin tek seferde alınması ve bu ifadenin hem kollukta hem savcılıkta hem de mahkemede geçerli olacak şekilde esas alınması suretiyle hüküm kurulmasıdır. Eğer mağdurun her aşamada farklı şekilde tekrar ifadesi alınırsa travmatize olma durumu ağırlaşacaktır." ifadelerini kullandı.
Mağdurun sanıkla yüz yüze gelmemesinin de önemli bir tedbir olduğunu kaydeden Bozkurt, "Mağdurlar, kendi haklarını bilmesi halinde bu haklarını dile getirerek sanıkla yüz yüze gelmeme durumunu mahkemeden talep edebilme hakkına sahiptir." diye konuştu.
Duruşmaların kapalı yapılmasının ve mağdurun kişisel bilgilerinin korunmasının da ikinci mağduriyetlerin önüne geçebileceğini belirten Bozkurt, "Mağdurun yaşamış olduğu durumdan kaynaklı travmatize ya da psikolojik sorunun artmaması noktasındaki durumlardan biri de aslında duruşmaların kapalı yapılmasıdır. Mahkemelerin duruşmaları kapalı yapması halinde diğer kişilerin de bilgi sahibi olmasının kişinin travmatize olmasını engellemiş oluyor. Yine mağdur olan kişinin kimlik bilgilerinin ya da adres bilgilerinin korunması da bu noktada yaşanabilecek ikinci bir mağduriyetin önüne engellemiş olmaktadır." şeklinde konuştu.
Mağdur destek mekanizmaları nasıl güçlendirilebilir?
Mağdurlara gerekli hukuki bilgilerin verilmesi ve haklarının korunması açısından adli görüşme odaları ile adli destek hizmet birimlerinin yaygınlaştırılması gerektiğini ifade eden Bozkurt, "Mağdur destek mekanizmalarının artırılması önemli durumlardan bir tanesi şu olabilir. Adli görüşme odalarının ya da adli destek hizmet birimlerinin sayısının artırılması suretiyle mağdurlara gerekli hukuki bilgilerin verilmesi veya hukuki haklarının korunması noktasında önemli bir adım olabilir. Uzman olan kişilerin istihdam edilmesi de mağdurların destek mekanizmasını güçlendirecek olan durumlardan bir tanesidir." dedi.
Mağdurlara avukat atanması uygulamasının genişletilmesi gerektiğini vurgulayan Bozkurt, "Her ne kadar mağdur olan kişiler belirli suçlar kapsamında, işlenen suçlarda mağdurlara avukat atanıyorsa da her suçun mağduru noktasında avukat atanmasının getirilmesi, mağdurun destek mekanizmasını güçlendirecek ve haklarını koruyacaktır. Mağdurlara destek mekanizmasının bir diğer hususu da mağdurlara tanınan psikososyal ve rehabilitasyon desteğidir. Mağdurlara verilecek bu destek sadece duruşmalarla ya da ifadelerin alınması noktasında verilecek bir hizmet olmaktan ziyade, ifadeleri verildikten ya da yargılama bittikten sonra da mağdur olan kişilere psikososyal destek ve rehabilitasyonun devam ettirilmesi, psikolojik sorunlarının veya travmatize olan durumların ortadan kaldırılması açısından önemli bir durum olacaktır." diye konuştu.
Mağdurlara ilgili kurumlara başvurma çağrısı
Bozkurt, sözlerini şöyle tamamladı:
"Herhangi bir suçtan kaynaklı mağdur olan kişilerin kendi haklarını koruması noktasında ilgili yerlere başvurmaları gerekmektedir. Bu noktada ilgili yerlere başvurmaktan kaçınmamaları önemlidir."